Beginpagina van Plantaardigheden.nl

 

 

Actuele toepassingen van planten
Sitemap
Index

Plantaardigheden.nl
Artikelen over planten

Leesmaar.nl
Dodoens en andere bijzondere boeken

Leeswerk.nl
Plantenboeken opengelegd

Aardigheden over planten

Verfplanten

   Voor het kleuren van textiel of verf zijn drie hoofdkleuren nodig: rood, blauw en geel. Vóór de komst van de synthetische kleurstoffen werden deze kleuren uit planten bereid.

   Heel wat planten lenen zich tot het bereiden van kleurstof (zie een overzichtje aan het eind van dit artikel), maar de voornaamste waren wel de Meekrap voor rood, de Wede en de Indigostruik voor blauw en Saffloer en Kurkuma (saffraanwortel) voor geel.

   Kleurstoffen zijn oplosbare organische stoffen. Daarmee verschillen ze van pigmenten, die onoplosbaar zijn (voorbeelden: oker, mangaanoxide, gips, roet).

   De meeste kleurstoffen worden tegenwoordig langs chemische wijze vervaardigd. Maar tot voor vrij kort geleden (ca. 1850) werd alle textiel met plantenstoffen geverfd.

Rood

   Rode kleurstof werd gewonnen uit de Meekrap (Rubia tinctorum).

   Het is een zeer oud gewas, van oorsprong uit Klein-Azië en het oostelijk Middellandse-Zeegebied.

   Gebruik van de Meekrap wordt al beschreven in de derde eeuw na Christus in Egypte en Griekenland.

   Katoen, gevonden in India en daterend van ca. 1760 v. Chr., is met Meekrap geverfd.

   In middeleeuws Europa kwam de Meekrap in veel tuinen voor: Karel de Grote had in zijn "Capitulare de Villis" opdracht tot aanplant van "warentia(m)" [de Meekrap] gegeven voor al zijn landgoederen en hoven.

   In de vijftiende eeuw was Nederland het belangrijkste productiegebied van de Meekrap, met veel aanplant in Zeeland.

   Als gevolg van de teloorgang van de Meekrapteelt is deze plant nu vrijwel verdwenen; alleen op enkele plaatsen in o.a. de Betuwe komt zij nog voor.

   Voor de produktie van de rode kleurstof wordt de wortelstok gebruikt.

   Deze wordt na drie jaar gewonnen en een jaar droog opgeslagen. Dan kan zij worden gemalen.

   Om bijvoorbeeld wol te verven is 25-50 gram wortelpoeder nodig per 100 gram wol. Het geeft een karakteristieke kleur.

   Meer informatie over de Meekrap is te vinden op de volgende websites:

  • http://www.kun.nl/ahc/vg/html/vg000062.htm
    • Over de meekrap
  • www.meekrap.nl
    • was een website geheel gewijd aan de Meekrap
    • Meekrap, erfgoed in kleur
  • http://www.agriholland.nl/nieuws/artikel.html?id=42332 is alleen voor abonnees toegankelijk
    • Mode-industrie geïnteresseerd in rode kleurstof Meekrap (bericht van 09.02.2004)

Blauw

   Blauwe kleurstof werd gewonnen uit de Wede (Isatis tinctoria), de enige bron van natuurlijk blauw die bij ons inheems is.

   Bekender is de Indigostruik (Indigofera tinctoria) afkomstig uit India.

   Wede was al bekend in Egypte, in ieder geval rond 200 v. Chr., mogelijk zelfs al 1000 v. Chr.

   De produktie van kleurstof ging ongeveer als volgt: in juli worden de planten geoogst, vlak voor de bloei.

   De bladeren worden vochtig gemaakt en gemalen, waarna een brei ontstaat die gaat gisten. Dan worden er bollen van gedraaid die worden gedroogd en opgeslagen.

   Deze bollen leveren een gele kleurstof die oplosbaar is in water. Textiel werd in deze gele kleurstof geweekt.

   De ververij vond plaats in "urinekuipen": men gebruikte namelijk urine als "beitsmiddel", om de verf kleurecht te maken.

   De kleurstof hecht zich aan het textiel, dat te drogen wordt gehangen.

   Daarbij komt de gele kleurstof in aanraking met zuurstof uit de lucht, waardoor het verandert in onoplosbaar blauw (indigo) dat ook niet meer uit de textiel gespoeld kan worden.

   Vroeger werd het inweekproces op zaterdagmiddag ingezet. Men liet het geheel vervolgens tot maandagochtend staan en hing het dan op.

   Daardoor hadden de ververs "verplicht" vrij op maandag als de textiel droogde. Dit is de herkomst van de uitdrukking "blauwe maandag".

   De Wedecultuur stortte volledig in toen de Portugezen, en later de Nederlanders en Engelsen, indigo uit India naar Europa begonnen te brengen.

   Deze indigo is een stof uit de Indigostruik en is chemisch identiek aan de kleur van Wede. Indigo bevat echter dertig keer zoveel kleurstof en is dus goedkoper.

Geel

   Geel kan uit veel planten gewonnen worden en was dus een in onze streken wat minder moeilijke kleur.

   Twee planten uit deze betrekkelijke overvloed zijn de Wouw (Reseda luteola) en de Saffloer (Carthamus tinctorius).

   De wouw heeft al een lange historie. Ze is bekend van vondsten van 4000 jaar geleden, waar men rond paalwoningen sporen van de Wouw (zaden) heeft aangetroffen.

   Het is niet zeker of dit was vanwege de gele kleurstof luteoline of vanwege de geneeskrachtige eigenschappen.

   De Romeinen hebben wel beschreven dat ze de plant gebruikten om textiel mee te kleuren. "Hun" Wouw had meer verfkracht dan de onze: de plant doet het beter in wat warmere klimaten, vandaar.

Overzicht van enkele planten die verfkleurstof leveren

Rood(achtig) tot roze
  • bloedwortel [wortel]
    • (Sanguinaria canadensis)
  • kleefkruid [wortel]
    • (Galium aparine)
  • meekrap [wortelstok]
    • (Rubia tinctorum)
  • ossetong [wortel]
    • (Anchusa officinalis)
  • walstro, echt of geel [wortel]
    • (Galium verum)
  • walstro, glad [wortel]
    • (Galium mollugo)
  • zuring [wortel]
    • (Rumex acetosa)
Blauw(achtig) tot paars
  • beredruif [gedroogd blad + aluin]
    • (Arctostaphylos uva-ursi)
  • vlier [bessen]
    • (Sambucus nigra)
  • wede [blad]
    • (Isatis tinctoria)
Geel(achtig) tot oranje
  • agrimonie [bloeiende toppen]
    • (Agrimonia eupatoria)
  • bingelkruid [plantentoppen]
    • (Mercurialis perennis)
  • boerenwormkruid [bloeiende toppen]
    • (Tanacetum vulgare)
  • coreopsis [bloemen]
    • (Coreopsis tinctoria)
  • geelwortel [verpulverde wortel]
    • (Curcuma domestica)
  • goudsbloem [lintbloempjes]
    • (Calendula officinalis)
  • heermoes [steriele stengels, vers]
    • (Equisetum arvense)
  • jeneverbes [verse bessen, geplet
    • (Juniperus communis)
  • klein hoefblad [gehele plant]
    • (Tussilago farfara)
  • liguster [blad, jonge scheuten]
    • (Ligustrum vulgare)
  • saffloer [bloemen]
    • (Carthamus tinctorius)
  • smeerwortel [groene delen, vers]
    • (Symphytum officinale)
  • struikheide [jonge topjes]
    • (Calluna vulgaris)
  • ui [schillen]
    • (Allium cepa)
  • verfbrem [bloiende toppen]
    • (Genista tinctoria)
  • verfkamille [bloemen]
    • (Anthemis tinctoria)
  • wouw [hele plant]
    • (Reseda luteola)
Groen(achtig)
  • adelaarsvaren [jonge scheuten]
    • (Pteridium aquilinum)
  • brandnetel [gehele plant]
    • (Urtica dioica)
  • liguster [rijpe bessen]
    • (Ligustrum vulgare]
  • mansoor [wortel]
    • (Asarum europaeum)
  • struikheide [verse takjes]
    • (Calluna vulgaris)
  • vlier [blad]
    • (Sambucus nigra)
Bruin(achtig)
  • braam [jonge scheuten]
    • (Rubus sp.)
  • jeneverbes [gedroogde bessen, geplet]
    • (Juniperus communis)
  • walnoot [blad, groene dop en schil]
    • (Juglans regia)
Zwart
  • beredruif [gedroogd blad + ijzer]
    • (Arctostaphylos uva-ursi)
  • moerasspirea [wortel]
    • (Filipendula ulmaria)

   Veel heemtuinen en kruidentuinen hebben een apart hoekje voor verfplanten.

   Twee plaatsen waar men veel kan vinden: de kruidentuin van het Openluchtmuseum te Arnhem en de Thematuin van Fort Hoofddijk, de Botanische Tuinen van de Universiteit van Utrecht.

   (Bronnen o.a.:

  • "De Thematuin - Informatie over de thema's"
    • een uitgave van de Botanische Tuinen Universiteit Utrecht
  • Lesley Bremness
    • "Kruiden - het complete naslagwerk voor het kweken en gebruiken", Uitgeverij Van Reemst, Houten)

R.van der Hoeden

^Naar het begin van deze pagina

Aardigheden over planten
Overzicht
Hedendaags
  Het samenstellen van je eigen kruidenthee
  Wat is kruidengeneeskunde?
  Lijst van kruiden(middelen) positief beoordeeld door Commissie E
  Commissie E
  Sint-Janskruid en de pil
  De plant van Fred
  Kruiden in de keuken
  Enkele basisoliën
  Oliehoudende planten
  Bomen
    Bomen, een onderwerp apart
    Ginkgo
  Planten, informatie & wetenswaardigheden
    Vroeger
    Een oud-Romeinse boerenpesto
    Contraceptief in de oudheid: Duivelsnaaigaren
    Theriak (Theriacum)
    Wat waren de Kano-planten?
    Nu
    Signatuur van planten
    Signatuur van planten, uitgebreid met astrologie
    Toverplanten
    Over de plant als klok, een bloemenklok en Linnaeus
    Welke bloem of plant hoort bij vandaag?
    Geneeskrachtige planten op postzegels
    Cultuurgewassen, waar komen zij vandaan?
    Hennep is nog geen cannabis, maar wel een wonderplant
    Schrijvers en kruiden
    Klaprozendag of Poppy Day
    Monstransboon
    Paddenstoelen
    Regelmaat in het plantenrijk
    Dipsacus fullonum - Kaardebol
    Riet, typisch Nederlands, toch verrassend
  Bijzondere toepassingen
    Verfplanten
    Heggenleggen
    Papier van planten
    Toepassingen van planten
    Energiehagen rond tuinbouwgebieden
    Biobrandstoffen: biodiesel en koolzaadolie
  Medicinale toepassingen
    EHBO-Kruiden Top Tien
    Bijzondere kruidenthee (Canadian Essence)
    Maretak en kanker
    Medicinaal gebruik van kruiden, kort
    Antiviraal en daardoor ook tegen griep
    Zonnebloemoliekuur
  Kruiden(leer)
    Oude kruidenboeken online, overzicht, Alfabetisch auteurs
    Introductie
    Historische achtergronden
    Vroegste Oudheid
    Griekenland en Rome
    Middeleeuwen
  Bloeitijd van het kruidenboek
    11e eeuw tot 1475: Von Bingen - Anglicus
    1475 - 1539: Von Megenberg - Bock
    1542 - 1555: Fuchs - Lonicerus
    1554: Dodoens / Dodonaeus' Cruijdeboeck
    1571 - 1597: Lobelius - Gerard
    1601 - 1741: Clusius - Rumphius
    Latijn: Agricola - Tournefort
Taal en namen
  Volksnamen van planten: Uittien
    Namen en dingen
    Vergeten woorden
    Verbasteringen en volksetymologieën
    Goden en godinnen
    Spanjaarden en Turken
    Grappige namen
    Beenbreek en heelbeen
    Wonden en zweren
    Namen en legenden
    Mannetjes en wijfjes
    Angelsaksen en Nedersaksen
    Wedewinde en beerbinde
    Raadsels
    Taal en planten
    Nieuws over volksnamen van planten
    Volksnamen van planten (Vlaams)
    Plantennamen in de Nederlandse Dialecten (PLAND)
 
Woordenboek Nederlandsche Taal
Plantago PlantIndex
Letter: druk op CTRL, draai ook aan muiswiel